-ପଣ୍ଡିତ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁଙ୍କ କଂଗ୍ରେସ ସରକାର ଦ୍ୱାରା ବିଭାଜନକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଏକ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟଜନକ ଘଟଣା ଥିଲା। ଭାରତ ବିଭାଜନ ଫଳରେ ୬ ଲକ୍ଷ ଲୋକ ନିହତ ହୋଇଥିଲେ, ୧.୫ କୋଟି ଲୋକ ବେଘର ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ୧ ଲକ୍ଷ ମହିଳାଙ୍କ ସହ ଅତ୍ୟାଚାର ହୋଇଥିଲା।
-ବିଭାଜନର ଦୁଃଖଦ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରଖି ଭାରତର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ ଏବଂ ପାକିସ୍ତାନର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଲିଆକତ୍ ଅଲ୍ଲୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଚୁକ୍ତି ସ୍ୱାକ୍ଷରିତ ହୋଇଥିଲା।
-ଏହି ଚୁକ୍ତି ଅନୁସାରେ ସ୍ଥିର ହୋଇଥିଲା ଯେ, ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ସେମାନଙ୍କର ପୁରୁଣା ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଯିବେ, ସେମାନେ ନିଜ ଦେଶରେ ଛାଡ଼ି ଯାଇଥିବା ସମ୍ପତ୍ତି ସେମାନଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦିଆଯିବ। ତେବେ ଏପରି କିଛି ଘଟିନଥିଲା, କାରଣ ଉଭୟ ସରକାର ଏହାକୁ ଗମ୍ଭୀରତାପୂର୍ବକ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ କରିନଥିଲେ।
– ନେହେରୁ-ଲିଆକତ୍ ଚୁକ୍ତିର ବିରୋଧ କରି ୮ ଏପ୍ରିଲ ୧୯୫୦ରେ ନେହେରୁଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳରୁ ଇସ୍ତଫା ଦେଇଥିବା ଡକ୍ଟର ଶ୍ୟାମା ପ୍ରସାଦ ମୁଖାର୍ଜୀ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ଭବିଷ୍ୟବାଣୀ କରିଥିଲେ ଯେ “ଦିଲ୍ଲୀ ଚୁକ୍ତି’ ବିଫଳ ହେବ ଏବଂ ଶେଷରେ ତାହାହିଁ ଘଟିଲା।
– ଡକ୍ଟର ମୁଖାର୍ଜୀ କହିଥିଲେ, “ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗାମ୍ଭୀର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ନମ୍ରତାର ସହ ପଚାରୁଛି ଯେ ଏହି ଚୁକ୍ତିର ମୁଖ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ ଥିଲା? ଏହି ଚୁକ୍ତିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ ଏହା ନଥିଲା ଯେ ହିନ୍ଦୁମାନେ ବିନା ଭୟରେ ପୂର୍ବ ବଙ୍ଗଳାରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ରହିପାରିବେ? ଯଦି ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ବିଚାର କରାଯାଏ, ତେବେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏହି ଚୁକ୍ତି ବିଫଳ ହୋଇଛି। ବିସ୍ଥାପନ ଜାରି ରହିଛି, ଅଳ୍ପସଂଖ୍ୟକଙ୍କ ମନରେ ଆଶଙ୍କା ଓ ଗଭୀର ଭାବନା ଜାରି ରହିଛି। ଏହା କେବଳ ମୁଁ କହୁନାହିଁ, ଅନେକ ନେତାଙ୍କର ଏହା କହିବା କଥା। ଏହି ଚୁକ୍ତିର ମୁଖ୍ୟ ପରୀକ୍ଷା ଏହା ହେବ ଯେ, ପୂର୍ବ ବଙ୍ଗଳାରେ ସୁରକ୍ଷାର ବାତାବରଣ ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି କି ନାହିଁ? ଯାହାଫଳରେ ହିନ୍ଦୁମାନେ ନିଜ ସ୍ୱାଧୀନତାର ସହ ନିଜ ଜୀବନ ଜିଇପାରିବେ?” ଆମେ ଏହା ଭୁଲିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ଯେ, ପୂର୍ବ ବଙ୍ଗଳାର ହିନ୍ଦୁମାନେ କେବଳ ମାନବୀୟ ଆଧାରରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଆଗାମୀ ପିଢ଼ିର ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହସି ହସି ସହ୍ୟ କରାଯାଇଥିବା କଷ୍ଟ ଏବଂ ବଳିଦାନ ଆଧାରରେ ଭାରତ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷା ଓ ସଂରକ୍ଷଣର ଅଧିକାରୀ।
– ଡକ୍ଟର ମୁଖାର୍ଜୀ ନିଜର ଆହ୍ୱାନରେ ବିଭାଜନର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଦିନରୁ ହିଁ ପାକିସ୍ତାନ ବିରୋଧରେ କାର୍ଯ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଦାବି କରୁଥିଲେ, କାରଣ ପାକିସ୍ତାନ ନିଜ ଅଳ୍ପସଂଖ୍ୟକଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଫଳ ହୋଇଥିଲା। କିନ୍ତୁ ଡକ୍ଟର ମୁଖାର୍ଜୀଙ୍କ ଏହି ଆହ୍ୱାନକୁ କଂଗ୍ରେସର ଇତିହାସକାରମାନେ “କଟ୍ଟରପନ୍ଥୀ’ ବୋଲି ଅଭିହିତ କରିଥିଲେ।
– ଡକ୍ଟର ମୁଖାର୍ଜୀ ଆକ୍ରୋଶପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ କହିଥିଲେ, “କଂଗ୍ରେସ, ଯାହା ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କ ସମର୍ଥନରେ ଗଠିତ ହୋଇଥିଲା, ତଥାପି ତାହା ହିନ୍ଦୁ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରିବାକୁ ପାପ ବା ଅପରାଧ ମନେ କରୁଥିଲା; ଏବଂ ମୁସଲିମ୍ ଲିଗ୍ ଭଳି ସଂଗଠନ ବିରୋଧରେ ଲଢ଼ିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଅପରାଧ ମନେ କରୁଥିଲା, ଯାହା କି ମୁସଲିମ୍ ଆଧିପତ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ସମର୍ପିତ ଥିଲା।”
– ଡକ୍ଟର ଶ୍ୟାମା ପ୍ରସାଦ ମୁଖାର୍ଜୀ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ କହିଥିଲେ, “ମୁଁ ଭାରତର ବିଭାଜନ ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲି, ବରଂ ମୁଁ ପାକିସ୍ତାନର ବିଭାଜନ କରିଥିଲି। ଯେତେବେଳେ ଆପଣ (ପଣ୍ଡିତ ନେହେରୁ) ପାକିସ୍ତାନ ଗଠନକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଲେ, ସେତେବେଳେ ମୁଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଙ୍ଗଳା ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପଞ୍ଜାବ ଦେବା ବିରୋଧରେ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରିଥିଲି।”
– ପଞ୍ଜାବରେ ଭାରତ ଏବଂ ପାକିସ୍ତାନ ମଧ୍ୟରେ ଜନସଂଖ୍ୟାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଦାନପ୍ରଦାନ ହୋଇଥିଲା, ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ହିନ୍ଦୁ ଓ ଶିଖ୍ମାନେ ପାକିସ୍ତାନକୁ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ ଏବଂ ମୁସଲିମମାନେ ଭାରତକୁ ଆସିଥିଲେ। ବଙ୍ଗଳାରେ ମଧ୍ୟ ସମାନ ପ୍ରକାରର ଆଦାନପ୍ରଦାନ ପାଇଁ ଡକ୍ଟର ଶ୍ୟାମା ପ୍ରସାଦ ମୁଖାର୍ଜୀ ଦାବି କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପଣ୍ଡିତ ଜବାହରଲାଲ ନେହେରୁ ଏହି ଦାବିକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରିଥିଲେ।
– ଡକ୍ଟର ଶ୍ୟାମା ପ୍ରସାଦ ମୁଖାର୍ଜୀ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ଜଣେ ନିର୍ଭୀକ ସୈନିକ ଥିଲେ। ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନର ଯେଉଁ କଠିନ ସମୟରେ “ବନ୍ଦେ ମାତରମ୍’ ନାରା ଦେବା ମଧ୍ୟ ଅପରାଧ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଉଥିଲା, ସେହି ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଡକ୍ଟର ମୁଖାର୍ଜୀ ବଙ୍ଗଳା ବିଧାନସଭାରେ ଇଂରେଜମାନଙ୍କ ମନୋବଳ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଥିଲେ।
– ବିଭାଜନ ପରର ଇତିହାସ ଏହାର ପ୍ରମାଣ ଯେ ଦେଶ ବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ଦେଶର ପୁରୁଣା ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକର ସମାଧାନ ହେବା ତ ଦୂରର କଥା, ପ୍ରତିଦିନ ନୂଆ, ଅଧିକ ଜଟିଳ ଏବଂ ଗମ୍ଭୀର ସମସ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଛି।
– ଭାରତର ବିଭାଜନ ହେଉଛି ଅଭୂତପୂର୍ବ ମାନବ ବିସ୍ଥାପନ ଏବଂ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ ପଲାୟନର ଏକ ଦୁଃଖଦ କାହାଣୀ। ଏହା ଏପରି ଏକ କାହାଣୀ, ଯେଉଁଥିରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲୋକ ଅଜଣା ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରତିକୂଳ ପରିବେଶରେ ନୂତନ ଠିକଣା ସନ୍ଧାନ କରୁଥିଲେ।
– ବିଶ୍ୱାସ ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ଆଧାରରେ ଏକ ହିଂସାତ୍ମକ ବିଭାଜନର କାହାଣୀ ହେବା ବ୍ୟତୀତ, ଏହା ଏହି କଥାର ମଧ୍ୟ କାହାଣୀ ଯେ କିପରି ଏକ ଜୀବନଶୈଳୀ ଏବଂ ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଚାଲିଆସୁଥିବା ସହ- ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଯୁଗ ହଠାତ୍ ଏବଂ ନାଟକୀୟ ଭାବେ ଶେଷ ହୋଇଗଲା।
-ଏହି ବିଭୀଷିକାରେ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ୫ ଲକ୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଆକଳନ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ସଂଖ୍ୟା ୫ରୁ ୧୦ ଲକ୍ଷ ମଧ୍ୟରେ।
– ୨ ଜୁନ୍ ୧୯୪୭ର ବୈଠକରେ ବିଭାଜନ ଯୋଜନା ଉପରେ ମୋଟାମୋଟି ଭାବେ ସହମତି ହୋଇଥିଲା। ଭାରତ ବିଭାଜନର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଏକ ପୂର୍ବ ସର୍ତ୍ତ ଭଳି ଥିଲା। ଏହି ବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ନେତାମାନଙ୍କର ନିଜର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭବିଷ୍ୟତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଣ୍ଡିତ ନେହେରୁ ସବୁଠାରୁ ଆଗରେ ଥିଲେ।
– ପଣ୍ଡିତ ନେହେରୁଙ୍କ ସହ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ କଥାବାର୍ତ୍ତା ବିଷୟରେ ରାମ ମନୋହର ଲୋହିଆ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି। ୧୯୪୬ ଶେଷ ଆଡ଼କୁ ନୋଆଖାଲିରେ ନେହେରୁ ଲୋହିଆଙ୍କୁ କହିଥିଲେ ଯେ ପାଣି, କାଦୁଅ ଏବଂ ବୁଦୁଡ଼ିଆ ଜଙ୍ଗଲ ଯାହା ସେ ପୂର୍ବ ବଙ୍ଗଳାରେ ସବୁଠି ଦେଖୁଛନ୍ତି, ତାହା ଭାରତ ହୋଇନପାରେ। ପୂର୍ବ ବଙ୍ଗଳାକୁ ଭାରତର ମୁଖ୍ୟ ଭୂଖଣ୍ଡରୁ ଅଲଗା କରିଦେବା ଉଚିତ୍। ଏହା ଏକ ଅସାଧାରଣ ଟିପ୍ପଣୀ ଥିଲା ଯାହା ଲୋହିଆଙ୍କୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ କରିଦେଇଥିଲା।
– ବ୍ରିଟିଶ ସଂସଦର ସଦସ୍ୟ ଭାବରେ ୱିଲିୟମ୍ ଡୋବିଙ୍କ କଥା ମନେ ରଖିବା ଯୋଗ୍ୟ। ସେ ୬ ଜୁନ୍ ୧୯୪୭ରେ କହିଥିଲେ, “ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ମୁଁ ବୁଝି ପାରୁନାହିଁ ବିଭାଜନ ପରି ବ୍ରିଟିଶମାନଙ୍କର ଏହି ଯୋଜନାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ପଛରେ କାରଣ କ’ଣ? ମୋତେ ଏହା କହିବାକୁ ଦୁଃଖ ଲାଗୁଛି ଯେ ସେମାନେ ଏକ ବିପଜ୍ଜନକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଧର୍ମ ଆଧାରରେ ନିଜର ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟତା ବଦଳାଉଛି। କ’ଣ ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାଶୀଳ ସିଦ୍ଧାନ୍ତର ସ୍ୱୀକୃତି ଭାରତକୁ ଗୃହଯୁଦ୍ଧରୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ? ମୋତେ ଏହା ଲାଗୁନାହିଁ।”
– ଭାରତର ପ୍ରଥମ ରାଷ୍ଟ୍ରପତି ଡକ୍ଟର ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପ୍ରସାଦ ମଧ୍ୟ ବିଭାଜନର ଏହି ବିଭୀଷିକା ସମୟରେ ହୋଇଥିବା ଅତ୍ୟାଚାରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟଥିତ ହୋଇଥିଲେ। ସେ କହିଥିଲେ, “ଅଶାନ୍ତି ସମୟରେ ନାରୀ ଅପହରଣ ଏକ ବଡ଼ ପାପ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଶାନ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେବା ପରେ ମଧ୍ୟ ସେହି ନାରୀର ପୁନର୍ବାସ ହୋଇନପାରିବା ତା’ଠାରୁ ଅନେକ ବଡ଼ ପାପ ଥିଲା।”
– ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ସଂଖ୍ୟକ ଲୋକ ଦଳ ଦଳ ହୋଇ ବିସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ସେମାନେ କେବଳ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଖରା ସହ୍ୟ କରିନଥିଲେ, ବରଂ ମୌସୁମୀର ମୁଷଳଧାରା ବର୍ଷାରେ ମଧ୍ୟ ମାଇଲ୍ ମାଇଲ୍ ବାଟ ପାଦରେ ଚାଲିଥିଲେ। କାଫିଲା ଯେତିକି ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିଲା, ବାଟରେ ପଡ଼ୁଥିବା ଗାଁଗୁଡ଼ିକର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଥିରେ ଯୋଡ଼ି ହେଉଥିଲେ। ଏହି କାଫିଲାଗୁଡ଼ିକର ଲମ୍ବ ୧୦ ମାଇଲ୍ରୁ ୨୭ ମାଇଲ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ସାମିଲ ଥିଲେ।