ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ନରେନ୍ଦ୍ର ଦେବ ଭାରତୀୟ ସ୍ବାଧୀନତା ଆନ୍ଦୋଳନର ଜଣେ ପ୍ରମୁଖ ଚିନ୍ତକ, ଶିକ୍ଷାବିତ୍ ଏବଂ ସମାଜ ସଂସ୍କାରକ ଥିଲେ।
ସେ ସ୍ବାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମରେ ସକ୍ରିୟ ଭୂମିକା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ ଏବଂ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ବିରୋଧୀ ଆନ୍ଦୋଳନଗୁଡ଼ିକ କାରଣରୁ ଅନେକ ଥର ଜେଲ୍ ଯାଇଥିଲେ। ସେ କଂଗ୍ରେସ ସୋସିଆଲିଷ୍ଟ ପାର୍ଟିର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରତିଷ୍ଠାତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିଥିଲେ ଏବଂ କୃଷକ ତଥା ଶ୍ରମିକମାନଙ୍କ ଅଧିକାର ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ।
ଭାରତୀୟ ଜ୍ଞାନ ପରମ୍ପରା ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଗଭୀର ସମ୍ମାନ ଥିଲା। ସେ ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନ, ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି ଏବଂ ଇତିହାସର ଜଣେ ଗମ୍ଭୀର ଅଧ୍ୟାୟୀ ଥିଲେ। ସେ ଭାରତୀୟ ସମାଜ, ସଂସ୍କୃତି ଏବଂ ରାଜନୀତି ଉପରେ ଅନେକ ଲେଖା ଲେଖିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ କୃତିଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ‘ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଦର୍ଶନ’, ‘ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟତା ଔର୍ ସମାଜବାଦ’ ଏବଂ ସମାଜବାଦୀ ବିଚାର ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଲେଖାଗୁଡ଼ିକ ସାମିଲ ଅଛି।
ଶିକ୍ଷା କ୍ଷେତ୍ରରେ ତାଙ୍କର ଅବଦାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଥିଲା। ସେ କାଶୀ ବିଦ୍ୟାପୀଠ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ରହିଥିଲେ ଏବଂ ପରେ ଲକ୍ଷ୍ନୌ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ତଥା କାଶୀ ହିନ୍ଦୁ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର କୁଳପତି ହୋଇଥିଲେ।
ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ନରେନ୍ଦ୍ର ଦେବଙ୍କ ଜୀବନ ରାଷ୍ଟ୍ର ସେବା, ଶିକ୍ଷା, ସାମାଜିକନ୍ୟାୟ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ଚିନ୍ତନର ସମନ୍ୱୟର ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ ଅଟେ। ସେ ରାଜନୀତିକୁ କେବଳ ସତ୍ତାର ମାଧ୍ୟମ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମାଜ ନିର୍ମାଣର ଏକ ସାଧନ ବୋଲି ମାନୁଥିଲେ।