ଆଜି ହୁଏତ ବିଶ୍ୱରେ ଏପରି କେହି ନଥିବେ, ଯିଏ ‘ରାମାୟଣ’ର ନାମ ଶୁଣି ନାହାଁନ୍ତି।
ରାମାୟଣ କେବଳ ଭାରତ ନୁହେଁ, ବରଂ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନ ମହାକାବ୍ୟ ରଚନାଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ।
ମହର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ସଂସ୍କୃତ ସାହିତ୍ୟର ‘ଆଦିକାବ୍ୟ’ ଭାବେ ପରିଚିତ।
ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ରାମାୟଣ ଏବଂ ଏହାର ରଚୟିତା ମହର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧରେ।
ବାଲ୍ମୀକି ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ଆଦିକବି, ଯାହାଙ୍କ ଲେଖନୀରୁ ଲିଖିତ ହୋଇଥିଲା ଏହି ଆଦିକାବ୍ୟ।
ରାମାୟଣ କେବଳ ଏକ ସାହିତ୍ୟିକ କୃତି ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ମାନବୀୟ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ଧରୋହର ମଧ୍ୟ ଅଟେ।
‘ରାମାୟଣ’ ପଦଟି ‘ରାମସ୍ୟ ଅୟନମ୍’ରୁ ନିର୍ମିତ।
ରାମାୟଣର ଅର୍ଥ—ରାମଙ୍କ ମାର୍ଗ ବା ରାମଙ୍କ ଜୀବନ ମାର୍ଗକୁ ପ୍ରକାଶିତ କରିବା ਵਾਲା କାବ୍ୟ।
ଏହି କାବ୍ୟର ସାତୋଟି କାଣ୍ଡ ଅଛି:
- ବାଳକାଣ୍ଡ
- ଅଯୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡ
- ଅରଣ୍ୟକାଣ୍ଡ
- କିଷ୍କନ୍ଧାକାଣ୍ଡ
- ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡ
- ଯୁଦ୍ଧକାଣ୍ଡ ଏବଂ
- ଉତ୍ତରକାଣ୍ଡ
ଏଥିରେ ୨୪,୦୦୦ ଶ୍ଳୋକ, ୫୦୦ ସର୍ଗ ଏବଂ ୧୦୦ ଉପାଖ୍ୟାନ ରହିଛି।
ଏହା କେବଳ ରାମଙ୍କ କଥା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ସେହି ଆଦର୍ଶ ଜୀବନର ପ୍ରେରଣା ଅଟେ, ଯାହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଷ୍ୟ ଆପଣେଇ ପାରିବ।
ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ କେବଳ ଭାରତକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରି ନାହିଁ, ବରଂ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ରାମକଥାର ପ୍ରେରଣା ସାଜିଛି।
ଏ.କେ. ରାମାନୁଜନ୍ଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ‘ରାମାୟଣ’ର ସଂଖ୍ୟା ଏତେ ଯେ ଗଣି ଗଣି ଥକି ଯିବେ।
ଆନନ୍ଦବର୍ଦ୍ଧନାଚାର୍ଯ୍ୟ ମହର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ଶୋକକୁ ଶ୍ଳୋକରେ ରୂପାନ୍ତରିତ କରିବାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମାଲୋଚକ ମାନିଥିଲେ, ତ ସେପଟେ ମହାକବି କାଳାଦାସ ତାଙ୍କୁ ‘ବାଣୀର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିବା’ ବୋଲି କହିଥିଲେ।
ଡକ୍ଟର ନାନୁରାମ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଅନୁସାରେ, ସେ କେବଳ ଋଷି ନଥିଲେ, ବରଂ ବେଦ-ବେଦାଙ୍ଗର ଜ୍ଞାତା, ସାମାଜିକ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ନିର୍ମାତା ଏବଂ ଧର୍ମର ସ୍ତମ୍ଭ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
ମୂର୍ଧନ୍ୟ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ମଧ୍ୟ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ଆଦିକବି ଏବଂ ତାଙ୍କ କୃତି ରାମାୟଣକୁ ଆଦିକାବ୍ୟ ବୋଲି ମାନିଛନ୍ତି।
ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ମୋଦୀ ମଧ୍ୟ ‘ମନ କୀ ବାତ୍’ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ମହର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ଆଧାର ସ୍ତମ୍ଭ ଦର୍ଶାଇ, ତାଙ୍କୁ ରାମାୟଣ ମାଧ୍ୟମରେ ଭଗବାନ ରାମଙ୍କ ଜୀବନ କଥାକୁ ବିଶ୍ୱ ସମ୍ମୁଖରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାର ଶ୍ରେୟ ଦେଇଛନ୍ତି।
ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଆଗକୁ କହିଲେ ଯେ, ଭଗବାନ ରାମ ସେବା, ସମରସତା ଏବଂ କରୁଣାର ସନ୍ଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି।
ରାମାୟଣରେ ରାମ, ମାତା ଶବରୀ ଏବଂ ନିଷାଦରାଜଙ୍କ ସହିତ ହିଁ ପୂର୍ଣ ହୋଇଥାଏ।
ସେଥିପାଇଁ ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ରାମମନ୍ଦିର ସହିତ ମହର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି ଏବଂ ନିଷାଦରାଜଙ୍କ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟ ନିର୍ମାଣ କରାଯାଇଛି, ଯାହାଫଳରେ ଲୋକମାନେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ରାମଲଲାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ସହିତ ଏହି ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକର ମଧ୍ୟ ଦର୍ଶନ କରିପାରିବେ।
ଆଦିକବି ବାଲ୍ମୀକି ଜଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ହେବା ସହିତ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ପଣ୍ଡିତ, ଲୋକ କଲ୍ୟାଣର ଇଚ୍ଛୁକ, ତପସ୍ୱୀ, ନୀତିଜ୍ଞ, ଦୟାଳୁ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ରକ୍ଷକ ଏବଂ ଆଦର୍ଶ ରାଜ୍ୟର ସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ପ୍ରେରଣାର ସ୍ରୋତ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା ଅଟନ୍ତି।