ରାଷ୍ଟ୍ର ଋଷି ନାନାଜୀ ଦେଶମୁଖଙ୍କ ଜୀବନ ରାଷ୍ଟ୍ର ସେବା, ସଙ୍ଗଠନ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ବିକାଶର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଉଦାହରଣ ଅଟେ。
ସେ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସ୍ୱୟଂସେବକ ସଙ୍ଘର ପ୍ରଚାରକ ଭାବରେ ସମାଜ ଜାଗରଣ ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିଲେ ଏବଂ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଭାରତୀୟ ଜନସଂଘର ନିର୍ମାଣରେ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକା ନିଭାଇଥିଲେ。
ସ୍ୱାଧୀନତା ପରେ ସେ ରାଜନୀତିକୁ ସତ୍ତା ପ୍ରାପ୍ତିର ମାଧ୍ୟମ ନକରି, ବରଂ ରାଷ୍ଟ୍ର ନିର୍ମାଣର ଏକ ସାଧନ ବୋଲି ମାନିଥିଲେ。
୧୯୭୫ ମସିହାରେ କଂଗ୍ରେସ ସରକାର ଦ୍ୱାରା ଲଗାଯାଇଥିବା ଆପାତକାଳ (ଜରୁରୀକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତି)ର ବିରୋଧ ଏବଂ ଲୋକନାୟକ ଜୟପ୍ରକାଶ ନାରାୟଣଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ରାନ୍ତି ଆନ୍ଦୋଳନରେ ସେ ରାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ସ୍ୱୟଂସେବକ ସଙ୍ଘର ପ୍ରଚାରକ ଭାବରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସଙ୍ଗଠନାତ୍ମକ ଭୂମିକା ନିଭାଇଥିଲେ。
ନାନାଜୀ ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାବଲମ୍ବନ ଏବଂ ଗ୍ରାମୀଣ ବିକାଶକୁ ନିଜ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଥିଲେ。
ସେ ୧୯୬୮ ମସିହାରେ ଦୀନଦୟାଲ ଶୋଧ ସଂସ୍ଥାନର ସ୍ଥାପନା କରିଥିଲେ ଏବଂ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ଶିକ୍ଷା, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, କୃଷି ଓ ଆତ୍ମନିର୍ଭରତା ଉପରେ ଆଧାରିତ ଗ୍ରାମୋଦୟର ଏପରି ଏକ ମଡେଲ ବିକଶିତ କରିଥିଲେ ଯାହା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଶୋଧାର୍ଥୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅଧ୍ୟୟନର ବିଷୟ ଅଟେ。
ଭାରତୀୟ ଜ୍ଞାନ ପରମ୍ପରା ଏବଂ ଏକାତ୍ମ ମାନବବାଦର ଭାବନାରୁ ପ୍ରେରଣା ପାଇ ସେ ଗ୍ରାମ ବିକାଶକୁ ରାଷ୍ଟ୍ର ବିକାଶର ଆଧାର ମାନିଥିଲେ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତି, ସାମାଜିକ ପୁନର୍ନିର୍ମାଣ ଓ ଗ୍ରାମୀଣ ଓ୍ବୁତ୍ଥାନ ଉପରେ ଅନେକ ଲେଖା ଲେଖିଥିଲେ。
ମହାତ୍ମା ଗାନ୍ଧୀ ଚିତ୍ରକୂଟ ଗ୍ରାମୋଦୟ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟର ସ୍ଥାପନା ତାଙ୍କର ଏକ ଐତିହାସିକ ଅବଦାନ ଅଟେ, ଯାହାକୁ ଭାରତର ପ୍ରଥମ ଗ୍ରାମୀଣ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ。
ତାଙ୍କର ଜୀବନର ସନ୍ଦେଶ ଥିଲା: ଗାଁ ମଜବୁତ୍ ହେବେ, ତେବେ ଭାରତ ଆତ୍ମନିର୍ଭର ଓ ସଶକ୍ତ ହେବ。