ଭାରତୀୟ ସ୍ୱାଧୀନତା ସଂଗ୍ରାମର ମହାନ ଜନନାୟକ, ଧରିତ୍ରୀର ପୁତ୍ର ଭଗବାନ ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ—ଯାହା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଇତିହାସର ଏକ ବଡ଼ ରହସ୍ୟ ହୋଇ ରହିଛି। ବ୍ରିଟିଶ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କ ଦାବି ଥିଲା ଯେ କାରାଗାରରେ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହଇଜା ରୋଗରେ ହୋଇଥିଲା…”
“୧୯୦୦ ମସିହା ମଇ ୩୦ ତାରିଖରେ ବିର୍ସାଙ୍କୁ ହଇଜା ହୋଇଥିବା ଖବର ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଥିଲା। ଆଉ ଜୁନ୍ ୯ ତାରିଖ ସକାଳେ ସେ ରକ୍ତ ବାନ୍ତି କରିବାକୁ ଲାଗିଥିଲେ। ଅତ୍ୟଧିକ ଦୁର୍ବଳତା କାରଣରୁ ସେ ବେହୋଶ ହୋଇଯାଇଥିଲେ ଏବଂ ସକାଳ ୯:୦୫ ମିନିଟ୍ରେ ଭଗବାନ ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡା ଏହି ସଂସାରରୁ ସବୁଦିନ ପାଇଁ ବିଦାୟ ନେଇ ଚାଲିଗଲେ। ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସନ୍ଦେହଜନକ କଥାଟି ହେଲା, ଜେଲ୍ କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ଶବକୁ ଅତି ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ପୋଡ଼ି ଦିଆଯାଇଥିଲା!”
“ତେବେ, ବ୍ରିଟିଶମାନଙ୍କ ଏହି କଥାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ ଭଗବାନ ବିର୍ସାଙ୍କ ସମର୍ଥକମାନେ। ସେମାନଙ୍କ ଦୃଢ଼ ମତ ଥିଲା ଯେ, ବିର୍ସା ମୁଣ୍ଡାଙ୍କୁ କୌଣସି ରୋଗରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଯୋଜନାବଦ୍ଧ ଭାବେ ବିଷ ପ୍ରୟୋଗ କରି ହତ୍ୟା କରାଯାଇଥିଲା।”