ମେୱାଡ଼ର ଜୌହର ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନ ନୁହେଁ, ଇତିହାସକୁ ବୁଝିବାର ଆବଶ୍ୟକତା
ମେୱାଡ଼ର ମାଟି କେବଳ ଦୁର୍ଗ, ପ୍ରାସାଦ ଏବଂ ସ୍ଥାପତ୍ୟର ଭୂମି ନୁହେଁ। ଏହା ସେହି ଭୂମି, ଯେଉଁଠାରେ କ୍ଷମତା ଅପେକ୍ଷା ସ୍ୱାଭିମାନକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ପରାଜୟ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ପୂର୍ବରୁ ଶେଷ ନିଶ୍ୱାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂଗ୍ରାମ କରିବାର ପରମ୍ପରା ରହିଛି ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ଇତିହାସର ସବୁଠାରୁ କଠିନ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ମିତାର ସୁରକ୍ଷାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରାଥମିକତା ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି କାରଣରୁ ମେୱାଡ଼ର ଜୌହର ଏବଂ ଶାକାର ଉଲ୍ଲେଖ ଆଜି ବି କେବଳ ଇତିହାସର ଏକ ଘଟଣା ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ସାମୂହିକ ସ୍ମୃତି ଏବଂ ଶୌର୍ଯ୍ୟ ପରମ୍ପରା ଭାବରେ କରାଯାଇଥାଏ।
ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଯେତେବେଳେ ଜୌହର ଭଳି ଐତିହାସିକ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଆଧୁନିକ ରାଜନୈତିକ କିମ୍ବା ସାମାଜିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ରାଜସ୍ଥାନ ଏବଂ ବିଶେଷ କରି ମେୱାଡ଼ରେ ମନୋଭାବ ଆହାତ ହୋଇଥାଏ। ନିଜର ବିବାଦୀୟ ବକ୍ତବ୍ୟ ପାଇଁ ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ରହିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରୁଥିବା ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କ ‘ପଦ୍ମାବତ’ ଏବଂ ଜୌହରର ଚିତ୍ରଣକୁ ନେଇ କରାଯାଇଥିବା ଟିପ୍ପଣୀ ଏହି ସଂବେଦନଶୀଳ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ପୁଣି ଥରେ ବିତର୍କର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁକୁ ଆଣିଦେଇଛି।
ଇତିହାସ ସଂକଳନ ସମିତି ଚିତ୍ତୋଡ଼ ପ୍ରାନ୍ତର କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଡଃ ବିବେକ ଭଟନାଗର କହିଛନ୍ତି – ମେୱାଡ଼ର ପରମ୍ପରାରେ ଜୌହରକୁ ନେଇ ଭାବନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର। ଚିତ୍ତୋଡ଼ଗଡ଼ର ଦୁର୍ଗ ବାରମ୍ବାର ଏପରି ସମୟ ଦେଖିଛି ଯେତେବେଳେ ମାସ ମାସ ଧରି ଘେରାବନ୍ଦୀ ପରେ ବିଜୟର ସମ୍ଭାବନା ଶେଷ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏପରି ସମୟରେ ମହିଳା ଏବଂ ପୁରୁଷମାନେ ଅଲଗା ଅଲଗା, କିନ୍ତୁ ନିଜ ନିଜ ଉପାୟରେ ଅନ୍ତିମ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲେ। ମହିଳାମାନେ ଜୌହର କରିଥିଲେ ଏବଂ ପୁରୁଷମାନେ କେଶରୀୟା ବସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି ଅନ୍ତିମ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଥିଲେ।
ଏହି ଇତିହାସ କୌଣସି ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ କଳ୍ପନାରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇନାହିଁ। ଏହା ପଛରେ ଯୁଦ୍ଧ, ଘେରାବନ୍ଦୀ, କ୍ଷମତା ସଂଘର୍ଷ ଏବଂ ସେହି ସମୟର ସାମାଜିକ ପରିସ୍ଥିତିର ଦୀର୍ଘ ଇତିହାସ ରହିଛି। ତେଣୁ ଜୌହର ବିଷୟରେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରିବା ସମୟରେ ତାହାର ଐତିହାସିକ ସନ୍ଦର୍ଭକୁ ବାଦ୍ ଦେଇ କେବଳ ଆଜିର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ତାହାର ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ କରିବା ଇତିହାସ ପ୍ରତି ନ୍ୟାୟ ହେବ ନାହିଁ।
ଚିତ୍ତୋଡ଼ଗଡ଼ର ଇତିହାସରେ ତିନୋଟି ବଡ଼ ଶାକା ବିଶେଷ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ପ୍ରଥମ ଶାକା ୧୩୦୩ ମସିହାରେ ଆଲାଉଦ୍ଦିନ୍ ଖିଲଜୀଙ୍କ ଚିତ୍ତୋଡ଼ ଅଭିଯାନ ସହିତ ଜଡ଼ିତ। ରାଣା ରତନ ସିଂହଙ୍କ ସମୟର ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗ ଚିତ୍ତୋଡ଼ ଇତିହାସରେ ଏପରି ଏକ ଗାଥାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛି, ଯାହା ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଲୋକସ୍ମୃତିର ଅଂଶ ହୋଇରହିଛି।
ଦ୍ୱିତୀୟ ଶାକା ୧୫୩୫ ମସିହାରେ ଗୁଜରାଟର ସୁଲତାନ୍ ବାହାଦୁର ଶାହଙ୍କ ଆକ୍ରମଣ ସମୟରେ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ରାଣୀ କର୍ଣ୍ଣାବତୀ ଏବଂ ଚିତ୍ତୋଡ଼ର ମହିଳାମାନଙ୍କ ଜୌହରର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ।
ତୃତୀୟ ଶାକା ୧୫୬୭-୬୮ ମସିହାରେ ଆକବରଙ୍କ ଚିତ୍ତୋଡ଼ ଅଭିଯାନ ସମୟରେ ହୋଇଥିଲା। ଜୟମଲ ଏବଂ ପତ୍ତାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ରାଜପୁତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ମୋଗଲ ସେନାର ସାମ୍ନା କରିଥିଲେ। ଦୁର୍ଗର ପତନ ପୂର୍ବରୁ ଜୌହର ଏବଂ ତା’ପରେ କେଶରୀୟା ଧାରଣ କରି ଅନ୍ତିମ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଓହ୍ଲାଉଥିବା ପରମ୍ପରା ଏହି ଘଟଣାକୁ ମେୱାଡ଼ ଇତିହାସରେ ଅମର କରିଦେଇଛି।
ଜୌହରକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଗୋଟିଏ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବାକୁ ହେବ – ସେହି ସମୟର ରାଜପୁତ ସମାଜରେ ଯୁଦ୍ଧ କେବଳ ସେନାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ନଥିଲା। କୌଣସି ଦୁର୍ଗର ପରାଜୟର ଅର୍ଥ ତା’ ଭିତରେ ରହୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଶତ୍ରୁର ହାତରେ ପଡୁଥିଲେ। ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଯୁଦ୍ଧଗୁଡ଼ିକରେ ବନ୍ଦୀ କରାଯିବା, ଦାସ କରାଯିବା ଏବଂ ମହିଳାମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ହିଂସାର ଐତିହାସିକ ଉଦାହରଣ ମିଳିଥାଏ।
ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଜୌହର ଭଳି ପରମ୍ପରା ବିକଶିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହାକୁ କେବଳ ‘ଆତ୍ମଦାହ’ ବୋଲି କହି ଅଣଦେଖା କରିଦେବା ସେହି ସମଗ୍ର ଐତିହାସିକ ସନ୍ଦର୍ଭକୁ ସଙ୍କୁଚିତ କରିଦେବା ସହ ସମାନ, ଯାହା ଭିତରେ ଏହି ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଏହିଠାରୁ ହିଁ ଆଧୁନିକ ବିତର୍କ ଏବଂ ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟରେ ସଂଘର୍ଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
ଆଜିର ସମୟରେ ଏହା କହିବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତ ଯେ କୌଣସି ମହିଳାଙ୍କୁ ଯୌନ ହିଂସା ପରେ ଜୀବିତ ରହିବା ପାଇଁ ଦୋଷୀ ସାବ୍ୟସ୍ତ କରାଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଜୀବନ ବଞ୍ଚାଇବା କାପୁରୁଷତା ନୁହେଁ ଏବଂ କୌଣସି ପୀଡ଼ିତାଙ୍କ ଗରିମା ତାଙ୍କର ଜୀବିତ ରହିବା ଦ୍ୱାରା କମିଯାଏ ନାହିଁ।
କିନ୍ତୁ ଏହି ଆଧୁନିକ ସିଦ୍ଧାନ୍ତକୁ ଆଧାର କରି ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ପୂର୍ବେ ଯୁଦ୍ଧର ନିଆଁ ଭିତରେ ନିଜ ସାମ୍ନାରେ ଉପଲବ୍ଧ ବିକଳ୍ପଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିବା ମହିଳାମାନଙ୍କୁ ଅପମାନିତ କରିବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ହୋଇନପାରେ।
ଇତିହାସକୁ ବୁଝିବା ଏବଂ ଇତିହାସର ନ୍ୟାୟ କରିବା – ଦୁଇଟି ଅଲଗା କଥା।
ମେୱାଡ଼ର ବୀରାଙ୍ଗନାମାନେ ଯେଉଁ ସାମାଜିକ, ରାଜନୈତିକ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧକାଳୀନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଥିଲେ, ତାହାକୁ ନବୁଝି ସେମାନଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଉପରେ ଆଜିର ଭାଷାରେ ଟିପ୍ପଣୀ କରିବା ଐତିହାସିକ ସନ୍ଦର୍ଭକୁ ଅଣଦେଖା କରିବା ହେବ। ଏବଂ ଏହାହିଁ ସେହି ବିନ୍ଦୁ, ଯେଉଁଠାରେ ମେୱାଡ଼ର ଭାବନା ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ସଂବେଦନଶୀଳ ହୋଇପଡ଼େ।
ମେୱାଡ଼ର ଶୌର୍ଯ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ପରମ୍ପରା କୌଣସି ରୋଜନୈତିକ ଦଳ କିମ୍ବା କୌଣସି ଗୋଟିଏ ଚିନ୍ତାଧାରାର ସମ୍ପତ୍ତି ନୁହେଁ। ମହାରାଣା ପ୍ରତାପ, ପାନ୍ନାଧାୟ, ରାଣୀ ପଦ୍ମିନୀ, ରାଣୀ କର୍ଣ୍ଣାବତୀ ଏବଂ ଚିତ୍ତୋଡ଼ର ଅଗଣିତ ଜ୍ଞାତ-ଅଜ୍ଞାତ ବୀର-ବୀରାଙ୍ଗନାମାନଙ୍କ ସ୍ମୃତି ଏହି ଭୂଭାଗର ସାମୂହିକ ଐତିହ୍ୟ। ଏହି ଐତିହ୍ୟ ସହିତ ଅସମ୍ମତି ଥାଇପାରେ। ଜୌହର ଭଳି ପରମ୍ପରାର ଆଧୁନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ସମାଲୋଚନା ମଧ୍ୟ କରାଯାଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ସମାଲୋଚନା ଏବଂ ଉପହାସ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ସୀମାରେଖା ରହିଛି। ସେହି ସୀମାର ସମ୍ମାନ ହେବା ଉଚିତ।
ମେୱାଡ଼ର ଶୌର୍ଯ୍ୟଗାଥାକୁ ନେଇ କୌଣସି ବି ପ୍ରକାରର ଏପରି ଟିପ୍ପଣୀ, ଯେଉଁଥିରେ ବଳିଦାନ ଦେଇଥିବା ମହିଳାମାନଙ୍କ ସାହସ, ସେମାନଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କ ଐତିହାସିକ ସ୍ମୃତିର ଉପହାସ କରାଯାଉଥିବା ପରି ମନେହୁଏ, ତାହା ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ବିରୋଧ ସୃଷ୍ଟି କରିବ।
ଆଜି ଆବଶ୍ୟକତା ଏହି କଥାର ଯେ ଜୌହର ଉପରେ ଭାବପ୍ରବଣ ବିତର୍କରୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ଗମ୍ଭୀର ଐତିହାସିକ ଆଲୋଚନା ହେଉ। ଇତିହାସକାରମାନେ ଉତ୍ସଗୁଡ଼ିକର ଅନୁସନ୍ଧାନ କରନ୍ତୁ, ସାହିତ୍ୟ ଏବଂ ଲୋକ ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ମଧ୍ୟଯୁଗୀୟ ଯୁଦ୍ଧର ବାସ୍ତବ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ସାମ୍ନାକି ଆଣନ୍ତୁ। କିନ୍ତୁ, ମେୱାଡ଼ର ଶୌର୍ଯ୍ୟ ପରମ୍ପରାକୁ କାଠଗଡ଼ାରେ ଛିଡ଼ା କରିବା କିମ୍ବା ବଳିଦାନର ସେହି ସ୍ମୃତିକୁ ହାଲୁକା ଭାବେ ଦେଖିବା ଗ୍ରହଣଯୋଗ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ମେୱାଡ଼ ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଆକ୍ରମଣର ସାମ୍ନା କରିଛି। ଚିତ୍ତୋଡ଼ର ପ୍ରାଚୀର ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖିଛି, ରକ୍ତ ଦେଖିଛି, ଜୌହରର ନିଆଁ ଦେଖିଛି ଏବଂ କେଶରୀୟା ପିନ୍ଧି ରଣଙ୍ଗନକୁ ଓହ୍ଲାଉଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଛି।
ଆଜି ସେହି ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିବାର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅଲଗା ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକର ଐତିହାସିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଲିଭାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ। କଠୋର ସନ୍ଦେଶ ଏହିଆ ଯେ – ମେୱାଡ଼ର ପରମ୍ପରା ଉପରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତୁ, ଗବେଷଣା କରନ୍ତୁ, ବିତର୍କ କରନ୍ତୁ; କିନ୍ତୁ ସେହି ବୀରାଙ୍ଗନାମାନଙ୍କ ବଳିଦାନର ଉପହାସ କରିବାର ଦୁଃସାହସ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଯାହାଙ୍କ ସ୍ମୃତି ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଏହି ମାଟିର ସାମୂହିକ ଚେତନାରେ ଜୀବିତ ରହିଛି।
କାରଣ ଇତିହାସ ଉପରେ ଅସମ୍ମତି ଗଣତନ୍ତ୍ରର ଏକ ଅଂଶ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ସମାଜର ବୀରଗାଥା ଏବଂ ବଳିଦାନର ସ୍ମୃତିକୁ ଉପହାସ କରିବା ସଂବେଦନଶୀଳତାର ସୀମା ପାର ହେବା ସହ ସମାନ। ସମାଜ ନିଜ ଇତିହାସ ପାଇଁ ଗର୍ବ କରେ – ଏବଂ ନିଜ ଇତିହାସର ସମ୍ମାନ ପାଇଁ ସ୍ୱର ଉତ୍ତୋଳନ କରିବା ତା’ର ଅଧିକାର ମଧ୍ୟ ଏବଂ ଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ।