ଛତିଶଗଡ଼ର ଲୋକଜୀବନର ଜୀବନ୍ତ ଉତ୍ସବ ‘ପୋଲା ତିହାର’
ଆମ ଲୋକ ସଂସ୍କୃତିର ପର୍ବପର୍ବାଣିଗୁଡ଼ିକରେ ମଣିଷ ଏବଂ ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟରେ ଗଢ଼ିଉଠିଥିବା ଆତ୍ମୀୟ ସମ୍ପର୍କର ଡୋରି ମଧ୍ୟ ଛନ୍ଦି ହୋଇ ରହିଛି। ଆମ ଲୋକ ପର୍ବଗୁଡ଼ିକରେ କେଉଁଠି ବୃକ୍ଷର ପୂଜା ହୁଏ, କେଉଁଠି ନଦୀ ଓ ଜଳାଶୟର, କେଉଁଠି ଅନ୍ନର ତ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ପଶୁଧନର। ଛତିଶଗଡ଼ର ‘ପୋଲା ତିହାର’ (ପୋଲା ପର୍ବ) ମଧ୍ୟ ଏହି ଲୋକଜୀବନର ଏପରି ଏକ ପର୍ବ, ଯେଉଁଥିରେ ଚାଷ, ଧାନ, ବଳଦ, କୃଷକ ଏବଂ ଲୋକ ସଂସ୍କୃତି ଏକାଠି ଦେଖିବାକୁ ମିଳନ୍ତି। ଭାଦ୍ରବ ମାସର ଅମାବାସ୍ୟାରେ ପାଳିତ ହେଉଥିବା ଏହି ପର୍ବ ବିଶେଷ ଭାବରେ ବଳଦମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଏବଂ କୃଷି ଜୀବନ ପ୍ରତି କୃତଜ୍ଞତା ଜ୍ଞାପନର ପର୍ବ ଅଟେ।
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ବଳଦ କୃଷକର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଥୀ ହୋଇ ରହିଆସିଛନ୍ତି। ଲଙ୍ଗଳ ମାରିବାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ବିଲ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଏବଂ ଶସ୍ୟକୁ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ନେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଳଦମାନଙ୍କର ବ୍ୟବହାର ହୋଇଆସୁଛି। ଯାହା ପାଖରେ ଲଙ୍ଗଳ-ବଳଦ ଏବଂ ଶଗଡ଼ ଗାଡ଼ି ଥାଏ, ତା’ର ଚାଷ କାମ ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ସବୁଠାରୁ ଆଗେ ହୋଇଯାଏ। ଯାହା ପାଖରେ ବଳଦ ନଥାନ୍ତି, ତାକୁ ଅନ୍ୟ କୃଷକର ମୁହଁ ଚାହିଁବାକୁ ପଡ଼ିଥାଏ। ସେଥିପାଇଁ କୃଷକ ପାଇଁ ବଳଦ କେବଳ ଗୋଟିଏ ପଶୁ ନୁହନ୍ତି, ବରଂ ତା’ ଚାଷ ଏବଂ ସଂସାରର ଜଣେ ସଦସ୍ୟ ସଦୃଶ।
ମୁନ୍ସୀ ପ୍ରେମଚନ୍ଦଙ୍କ କାହାଣୀ ‘ଦୋ ବୈଲୋଁ କୀ କଥା’ (ଦୁଇଟି ବଳଦର କାହାଣୀ) ମନେପଡ଼େ, ଯେଉଁଥିରେ ହୀରା ଏବଂ ମୋତି ନାମକ ଦୁଇଟି ବଳଦଙ୍କ ଗଳ୍ପ ରହିଛି। ଚାଷକାମରେ ମଣିଷ ଯେତିକି ପରିଶ୍ରମ କରେ, ବଳଦ ମଧ୍ୟ ସେତିକି ପରିଶ୍ରମ କରିଥାନ୍ତି। କୃଷକ ଏବଂ ବଳଦ ନିଜ ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ମିଶିମିଶି ଚାଷ କାମ ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ପୋଲା ତିହାରରେ କୃଷକ ନିଜ ସହଯୋଗୀ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଏବଂ କୃତଜ୍ଞତା ପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ। ଆଜି ଚାଷକାମରେ ଟ୍ରାକ୍ଟର ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଯନ୍ତ୍ରପାତି ଆସିଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ଛତିଶଗଡ଼ର ଗ୍ରାମୀଣ ଜୀବନରେ ପଶୁଧନର ମହତ୍ତ୍ୱ ଆଜି ବି ବଜାୟ ରହିଛି।
ଏହି ସମୟରେ ଧାନ ଗଛର ଶିଁଷାରେ କ୍ଷୀର ଭରିବାକୁ ଲାଗେ। ସ୍ଥାନୀୟ ଭାଷାରେ ଏହାକୁ ଧାନର ‘ପୋଟରାନା’ କୁହାଯାଏ। ଧାନ ଶିଁଷା ଭିତରେ କ୍ଷୀର ପଶିବା ଏବଂ ତାହା ବିକଶିତ ହେବାର ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ଗ୍ରାମୀଣ ଜୀବନରେ ଗର୍ଭ ଧାରଣ କରିବାର ଭାବନାରେ ଦେଖାଯାଇଛି। ଏହି କାରଣରୁ ପୋଲା ସହିତ ଯୋଡ଼ିହୋଇଥିବା ଅନ୍ୟ ଏକ ନାମ ହେଉଛି ‘ଗର୍ଭାହୀ ତିହାର’।
କୃଷକ ପାଇଁ ଧାନ ଗଛ କେବଳ ଅନ୍ନ ଉତ୍ପାଦନ କରୁଥିବା ଗଛ ନୁହେଁ, ତାହା ଝିଅ ପରି। ଧାନ ଗଛରେ କ୍ଷୀର ଭରିବା ସମୟରେ କୃଷକ ତା’ ପ୍ରତି ନିଜର ସ୍ନେହ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏହି ଭାବନାରେ ପୋଲା ଦିନ ବିଲରେ ‘ଚିଲା’ (ଏକ ପ୍ରକାର ପିଠା) ଚଢ଼ାଇବାର ପରମ୍ପରା ରହିଛି।
କୃଷକ ଘରେ ଗହମ କିମ୍ବା ଚାଉଳର ଚିଲା ପିଠା ତିଆରି କରାଏ। ପୂଜା ସାମଗ୍ରୀ ନେଇ ବିଲକୁ ଯାଏ ଏବଂ ବିଲର ହୁଡ଼ା (ଆଳି) ଉପରେ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରି ଚିଲା ପିଠା ଅର୍ପଣ କରେ। ଫସଲ ଭଲ ହେଉ, ସେଥିରେ କୌଣସି ପ୍ରକାରର ରୋଗପୋକ ନ ଲାଗନ୍ତୁ ଏବଂ ବିଲ ଶସ୍ୟରେ ଭରିଯାଉ—ଏହାହିଁ ତା’ର କାମନା ଥାଏ।
ପୋଲା ପର୍ବର ପୂର୍ବ ରାତିରେ ଯେତେବେଳେ ଗାଁର ଅଧିକାଂଶ ଲୋକ ଶୋଇଥାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଗାଁର ଗଣମାନ୍ୟ କୃଷକମାନେ ବୈଗା (ଗ୍ରାମୀଣ ପୂଜକ)ଙ୍କ ସହ ମିଶି ଗ୍ରାମ ଦେବଦେବୀଙ୍କ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରନ୍ତି। ଗାଁ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ, ବିଲ-ବାଡ଼ିରେ ଥିବା ଦେବଦେବୀଙ୍କ ପୀଠରେ ହୋମ-ଧୂପ ଓ ନଡ଼ିଆ ଚଢ଼ାଯାଏ। ଧାନ ଫସଲ ଭଲ ହେଉ, ସେଥିରେ କୌଣସି ରୋଗ ନ ଲାଗୁ ଏବଂ ବିଲରେ ପ୍ରଚୁର ଅମଳ ହେଉ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ।
ପୋଲା ପର୍ବର ଏକ ସୁନ୍ଦର ଦିଗ ପିଲାମାନଙ୍କ ସହ ଜଡ଼ିତ। ପୋଲା ପର୍ବର କିଛି ଦିନ ପୂର୍ବରୁ ଗାଁ ଓ ସହରର ବଜାରଗୁଡ଼ିକରେ ମାଟିର ‘ନାନ୍ଦିଆ ବଳଦ’ (ଖେଳଣା ବଳଦ) ଏବଂ ମାଟିରେ ତିଆରି ସଂସାର ବ୍ୟବହାର୍ଯ୍ୟ ଜିନିଷ ବିକ୍ରି ହେବାକୁ ଲାଗେ। ଯନ୍ତା, ଚୁଲି, ହାଣ୍ଡି, ପୋରା, କନୌଜି ଭଳି ମାଟି ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଆକର୍ଷିତ କରିଥାଏ। ପୂଜା କରିବା ପାଇଁ ଯୋଡ଼ା ବଳଦ କିଣାଯାଏ। ଏଥିରେ ବାଉଁଶ ଚାଞ୍ଚର ଚକ ଲଗାଯାଏ, ରାଖୀ ବାନ୍ଧି ଶୃଙ୍ଗାର କରାଯାଏ। ତା’ପରେ ହୋମ-ଧୂପ ଦେଇ ଚିଲା ପିଠା ଚଢ଼ାଯାଏ।
ପୂଜା ପରେ ପୁଅମାନେ ଏହି ନାନ୍ଦିଆ ବଳଦଗୁଡ଼ିକୁ ଗଡ଼ାନ୍ତି ଏବଂ ଝିଅମାନେ ମାଟିର ଚୁଲି, ଚକି, ହାଣ୍ଡି ଆଦିରେ ଘର ସଂସାର ଖେଳ ଖେଳନ୍ତି। ପିଲାଙ୍କର ଏହି ଖେଳ ଦେଖିବାକୁ ସାଧାରଣ ଲାଗିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଭିତରେ ଗ୍ରାମୀଣ ଜୀବନର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିତ୍ର ଦେଖାଯାଏ। ପୁଅମାନେ ଚାଷ ଓ ପଶୁଧନ ସହ ଜଡ଼ିତ କାମର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝନ୍ତି ଏବଂ ଝିଅମାନେ ଘର-ସଂସାରର। ଏହିପରି ଖେଳ-ଖେଳରେ ଆଗାମୀ ପିଢ଼ି କୃଷି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଯାଏ।
ପୋଲା ଦିନ ସକାଳେ ବଳଦମାନଙ୍କୁ ଗାଧୋଇ ଦିଆଯାଏ। ସେମାନଙ୍କ ଶିଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗ ଦିଆଯାଏ। ଦେହରେ ରଙ୍ଗବେରଙ୍ଗର ଛାପ ବା ଗୋଲ ଚିହ୍ନ ଅଙ୍କାଯାଏ ଏବଂ ଖୁରା ମଧ୍ୟ ରଙ୍ଗାଯାଏ। ଏହା ପରେ ପୂଜାର୍ଚ୍ଚନା କରି ସେମାନଙ୍କ ଆରତି କରାଯାଏ। ଯୁବକମାନେ ନିଜ ବଳଦ ଯୋଡ଼ିକୁ ଘୁଙ୍ଗୁର ଓ ଘଣ୍ଟିରେ ସଜାନ୍ତି। ଯେଉଁ ବଳଦ ସହିତ କୃଷକ ସାରା ବର୍ଷ ବିଲରେ ମେହେନତ କରେ, ସେହି ବଳଦକୁ ଏହି ଦିନ ସଜାଇ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ। କୃଷକ ତା’ ଆଗରେ ନିଜର କୃତଜ୍ଞତା ପ୍ରକାଶ କରେ। ପଶୁ ଏବଂ ମଣିଷ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପର୍କର ଏହାଠାରୁ ସୁନ୍ଦର ଲୋକ ରୂପ ଆଉ କ’ଣ ହୋଇପାରେ!
ଅନେକ ଗାଁରେ ବଳଦ ଦୌଡ଼ ମଧ୍ୟ ଆୟୋଜିତ ହୋଇଥାଏ। ସଜା ହୋଇଥିବା ବଳଦମାନେ ଯେତେବେଳେ ପଡ଼ିଆରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି, ଚାରିଆଡ଼େ ଉତ୍ସାହ ଦେଖାଯାଏ। ବଳଦ ଦୌଡ଼ରେ ଜିତୁଥିବା ଯୋଡ଼ିକୁ ପୁରସ୍କାର ଓ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ। ଏହା କେବଳ ଏକ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ନୁହେଁ, ବରଂ ପଶୁଧନ ପ୍ରତି ଗ୍ରାମୀଣ ସମାଜର ଭଲପାଇବାର ପ୍ରଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ।
ପୋଲା ଦିନ ଗାଁରେ ଉତ୍ସବର ପରିବେଶ ରହେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ କଡ଼େଇ ଚଢ଼ାଯାଏ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପିଠା-ପଣା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ। ଘରକୁ ଆସିଥିବା ବନ୍ଧୁ-ବାନ୍ଧବ ଓ ସମ୍ପର୍କୀୟଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଯାଏ। ଲୋକମାନେ ଏକାପରସ୍ପର ଘରକୁ ଯାଇ ହାଲଚାଲ ବୁଝନ୍ତି। ଏହିପରି ଭାବେ ଏହି ପର୍ବ କେବଳ ବଳଦମାନଙ୍କର ହୋଇ ରହେନାହିଁ, ବରଂ ପିଲା, ଯୁବକ ଏବଂ ବରିଷ୍ଠ ନାଗରିକ ସମସ୍ତଙ୍କର ପର୍ବ ପାଲଟିଯାଏ।
ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ଗାଁର ଯୁବତୀମାନେ ନିଜ ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହ ଗାଁ ବାହାର ପଡ଼ିଆ କିମ୍ବା ଛକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ସାହଡ଼ା ଦେବଙ୍କ ପୀଠ ଥାଏ, ସେଠାକୁ ମାଟିର ‘ପୋରା’ ନେଇ ପୋରା ଭାଙ୍ଗିବାର ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏହିପରି ଭାବେ ପୋଲା ତିହାର ପାଳନ କରାଯାଏ ଏବଂ ଆଗାମୀ ‘ତୀଜା’ ପର୍ବ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଏ।