ଗ୍ୱାଲିୟରର ଜଣେ ଖ୍ୟାତନାମା ବୃଦ୍ଧ ଗାୟକ ସ୍ୱର୍ଗତ ରାଜାଭୈୟା ପୁଵେ ୧୯୫୧ କିମ୍ବା ୧୯୫୨ ମସିହାରେ ନାଗପୁର ବିଦ୍ୟାପୀଠର ସଙ୍ଗୀତ ପରୀକ୍ଷା ନେବା ପାଇଁ ନାଗପୁର ଆସିଥିଲେ। ପରମପୂଜନୀୟ ଶ୍ରୀ ଗୁରୁଜୀ ନାଗପୁରରେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣିବା ପରେ ସେ ସଂଘ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟକୁ ଆସି ତାଙ୍କୁ ଭେଟିଥିଲେ। ଶ୍ରୀ ରାଜାଭୈୟାଙ୍କ ଖ୍ୟାତି ବିଷୟରେ ଗୁରୁଜୀ ଶୁଣିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ୭୬ ବର୍ଷ ବୟସ ଏବଂ ଅର୍ଦ୍ଧାଙ୍ଗବାୟୁରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇଥିବାରୁ ସେ ସେଠାକୁ ଯାଇପାରିବେ କି ନାହିଁ, ଏହା ନେଇ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା କଥାବାର୍ତ୍ତା ରାଜାଭୈୟାଙ୍କ ଧ୍ୟାନକୁ ଆସିଗଲା। ସେ ଗୁରୁଜୀଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଗୀତ ଶୁଣାଇବାକୁ ଚାହେଁ।”
ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ବୁଝି ଶ୍ରୀ ଗୁରୁଜୀ ଆମକୁ ଡାକି କହିଲେ ଯେ, ଆଜି ରାତିରେ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ ହିଁ ରାଜାଭୈୟାଙ୍କ ଗୀତ ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କର। ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ହାର୍ମୋନିୟମ୍ ଓ ତବଲା ଅଣାଗଲା। ତାଙ୍କ ଗୀତ ଶୁଣିବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କିଛି ଲୋକ ଆସିଲେ ଏବଂ ଗୀତ ପରିବେଷଣର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ ହେଲା। ଭାଉଜୀ ଗୋଲୱାଲକର, ଭାଉସାହେବ କାଲୀକର ଏବଂ ଆଉ ୪-୭ ଜଣଙ୍କୁ ମିଶାଇ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ ମୋଟ ୧୫-୨୦ ଜଣ ଥିଲେ। ଗୀତ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ସଂଘର ବିଶାଳ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଗାୟକ, କଳାକାର, ଲେଖକ, କବି ଆଦି ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ସେ ପରିଚିତ ରହୁଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଯୋଗ୍ୟ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ।
ପରମପୂଜନୀୟ ଡଃ ହେଡଗେୱାରଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ନାଗପୁରର ରେଶମବାଗଠାରେ ସ୍ମୃତିମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରିବା ନିଶ୍ଚିତ ହେଲା। ପୁଣେର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ବିଶାରଦ ଶ୍ରୀ ବାଲାସାହେବ ଦୀକ୍ଷିତଙ୍କ ଉପରେ ଏହି ଦାୟିତ୍ୱ ଦିଆଗଲା। ସେ ତୁରନ୍ତ କାମ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ମନ୍ଦିରର ନକ୍ସା ପୁଣେର ଖ୍ୟାତନାମା ଆର୍କିଟେକ୍ଟ ଶ୍ରୀ ଉଦ୍ଧବରାଓ ଆପ୍ଟେଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଗଲା। ମୂଳ ନକ୍ସାରେ ସ୍ମୃତିମନ୍ଦିରରେ ଯେଉଁ କମାନଗୁଡ଼ିକ ଦେଖାଯାଇଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ମୁଘଲ୍ ସ୍ଥାପତ୍ୟଶୈଳୀର ଥିଲା। ଶ୍ରୀ ଆପ୍ଟେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ। ଶ୍ରୀ ଆପ୍ଟେ, ଶ୍ରୀ ଦୀକ୍ଷିତ ଏବଂ ଆମ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଜଣ ଶ୍ରୀ ଗୁରୁଜୀଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଭେଟିବା ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ କଳ୍ପନା ଆସିବାକୁ ଲାଗିଲା। ପରମପୂଜନୀୟ ଗୁରୁଜୀ ଏକ କାଗଜ ନେଲେ। ଫାଉଣ୍ଟେନ୍ ପେନ୍ରେ ଗୋଟିଏ ରେଖାରେ ଏକ କମାନ ଆଙ୍କିଲେ। ତାହା ଏକ ଧନୁଷ ଥିଲା। ଶ୍ରୀ ଆପ୍ଟେଙ୍କୁ ଏହି କଳ୍ପନା ତୁରନ୍ତ ପସନ୍ଦ ଆସିଲା। ସେହି କଳ୍ପନାରୁ ଆଜି ଆମେ ଧନୁଷାକୃତି କମାନ ଦେଖୁଛୁ।
ପୂଜନୀୟ ଶ୍ରୀ ଗୁରୁଜୀଙ୍କର ଅନେକ ବନ୍ଧୁ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମାବଲମ୍ବୀ ଥିଲେ। ନାଗପୁରର ଆଡଭୋକେଟ୍ ଶମଦାଦ ଅଲୀ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଥିଲେ। ଶ୍ରୀ ଗୁରୁଜୀଙ୍କୁ ଭେଟିବା ପାଇଁ ସେ ସଂଘ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟକୁ ଆସିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଆଖିରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଥିଲା। ଶ୍ରୀ ଗୁରୁଜୀ ତାଙ୍କର ଚିକିତ୍ସାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ସୀତାପୁରରେ କରାଇଦେଲେ। ନାଗପୁରରେ ହିଁ ଶ୍ରୀ ଜାଲ ପି. ଗିମୀ, ଶ୍ରୀ ଡି. ପି. ଆର. କାସଦ, ଶ୍ରୀ ବୈରାମାଜୀ ଆଦି ପାର୍ସୀ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ସ୍ନେହପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କ ଥିଲା। ଶ୍ରୀ ଜାଲ ପି. ଗିମୀ ତ ବିଜୟାଦଶମୀ ଅବସରରେ ଶ୍ରୀ ଗୁରୁଜୀଙ୍କୁ ସୁନା ଦେବାକୁ ଆସୁଥିଲେ। ପ୍ରୋଫେସର ଜିଲାନୀଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଭଲ ସମ୍ପର୍କ ଥିଲା।
ପୂଜନୀୟ ଡାକ୍ତର ହେଡଗେୱାରଙ୍କ ସ୍ମୃତିମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଯୋଧପୁର ଓ ମକରାଣାରୁ ପଥର ଅଣାଗଲା, କିନ୍ତୁ କାରିଗର କେଉଁଠାରୁ ଆସିବେ? ଏହି କଠିନ ପଥରଗୁଡ଼ିକ ଉପରେ କାମ କରିବା ପାଇଁ ସୋଲାପୁରର ବଡାର କାରିଗରମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନଥିଲେ! ଶ୍ରୀ ବାଲାସାହେବ ଏଥିପାଇଁ ରାଜସ୍ଥାନ ଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରୁ ସୂଚନା ସଂଗ୍ରହ କଲେ। ଏହି କାମ ପାଇଁ ହକୀମଭାଇ ନାମକ ଜଣେ ଠିକାଦାରଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରାଗଲା। ପୂଜନୀୟ ଗୁରୁଜୀ ଏହାକୁ ଖୁସିରେ ସମ୍ମତି ଦେଲେ। ହକୀମଭାଇ ନାଗପୁରରେ ଦୁଇ ବର୍ଷ ରହିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଥର ଭେଟିବା ସମୟରେ ଶ୍ରୀ ଗୁରୁଜୀ ତାଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ୨୦-୨୨ ଜଣ ଲୋକଙ୍କ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ପଚାରି ବୁଝୁଥିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ଉଷା ଭାର୍ଗବ କାଣ୍ଡକୁ ନେଇ ଜବଲପୁରରେ ଉପଦ୍ରବ ହୋଇଥିଲା। ନାଗପୁରର କିଛି ଲୋକ ହକୀମଭାଇଙ୍କ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଖାଇଥିଲେ। ୧-୨ ଜଣ ରାଜସ୍ଥାନ ଫେରିଗଲେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ହକୀମଭାଇ ଶ୍ରୀ ଗୁରୁଜୀଙ୍କ ନାମ କହି ଅଟକାଇ ରଖିଲେ। କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରାଇଲେ। ଥରେ -ଦୁଇଥର ଏହି ସମସ୍ତ କାରିଗରଙ୍କ ସହିତ ଶ୍ରୀ ଗୁରୁଜୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟରେ ଚା’ପାନ ହୋଇଥିଲା। ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବିଶ୍ୱାସର ସହିତ କାମରେ ଲାଗି ରହିଲେ।
ସ୍ମୃତିମନ୍ଦିରର କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ ଶ୍ରୀ ଗୁରୁଜୀ ନିଜ ହାତରେ ଶ୍ରୀ ହକୀମଭାଇଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ପ୍ରମାଣପତ୍ର ଲେଖି ତାଙ୍କୁ ଦେଲେ। ହକୀମଭାଇ ତାହାକୁ ଫ୍ରେମ୍ରେ ଲଗାଇ ରଖିଛନ୍ତି। ଏହା ପରେ ଶ୍ରୀ ଗୁରୁଜୀଙ୍କର ଯେତେବେଳେ ଯେତେବେଳେ ରାଜସ୍ଥାନ ପ୍ରବାସ ହେଉଥିଲା, ସେହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିଲେ ହକୀମଭାଇ ସଂଘର କଳା ଟୋପି ପିନ୍ଧି ଉପସ୍ଥିତ ରହୁଥିଲେ।
ନାଗପୁରର ସଂଘ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟକୁ “ନାରାୟଣ ଚାପକେ” ନାମକ ଜଣେ ଚର୍ମକାର ନିୟମିତ ଭାବରେ ଦ୍ୱିପ୍ରହର ସମୟରେ ଆସୁଥିଲେ। ଜୋତା-ଚପଲର ମରାମତି କାମ ଥିଲେ ସେ କରୁଥିଲେ। ଦିନସାରା ବୁଲି ବୁଲି ଥକିଯିବାରୁ ସେ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟର ଛାଇରେ ବିଶ୍ରାମ ନେଉଥିଲେ। ଏହି କ୍ରମ ୧୪-୨୦ ବର୍ଷ ଧରି ଚାଲିଥିଲା। ତାଙ୍କର ଖବର ନେବାକୁ ଗୁରୁଜୀ କେବେ ଭୁଲୁନଥିଲେ। ପୂଜନୀୟ ଗୁରୁଜୀଙ୍କ ଦେହାବସାନର ଖବର ଶୁଣି ସେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇଗଲେ। ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ନୟନରେ ଗୁରୁଜୀଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଦେବା ପାଇଁ ୬ ତାରିଖରେ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟକୁ ଆସିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ସେହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବା ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲା।
କାର୍ଯ୍ୟାଳୟର ଜଣେ ପୁରୁଣା ରୋଷେୟା, ଯିଏ ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରାୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାପକ ଥିଲେ—ମଙ୍ଗଳପ୍ରସାଦଙ୍କ ସହିତ ଗୁରୁଜୀଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିକଟ ସମ୍ପର୍କ ଥିଲା। ଶେଷ ମାସରେ ଗୁରୁଜୀଙ୍କ ପଥ୍ୟ ଓ ଭୋଜନର ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଙ୍ଗଳପ୍ରସାଦଙ୍କ ଉପରେ ଥିଲା। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସାବଧାନତାର ସହିତ ଏହାକୁ ପାଳନ କରିଥିଲେ। ଗୁରୁଜୀଙ୍କ ପ୍ରାଣଜ୍ୟୋତି ଶାନ୍ତ ହେବା ପରେ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଗଲେ। ଏବେ ମଧ୍ୟ ସେ ପୂର୍ବପରି ସ୍ୱାଭାବିକ ମନୋଭାବରେ ନାହାନ୍ତି।
ମଙ୍ଗଳପ୍ରସାଦଙ୍କ କାମ କରୁଥିବା ଭାଇଙ୍କ ଦେହାନ୍ତର ଖବର ଗୁରୁଜୀଙ୍କୁ ମିଳିବା ପରେ ସେ ଶୋକସମ୍ବେଦନାର ଏକ ପତ୍ର ଲେଖିଥିଲେ। ତାହାର ଆରମ୍ଭ ଥିଲା—“ପରମମିତ୍ର ପଣ୍ଡିତ ମଙ୍ଗଳପ୍ରସାଦ ମିଶ୍ର, ସପ୍ରେମ ନମସ୍କାର।” ଏହା ପଢ଼ି ମଙ୍ଗଳପ୍ରସାଦଙ୍କ ହୃଦୟ ଭରି ଆସିଥିଲା।
କାର୍ଯ୍ୟାଳୟର କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତାମାନେ ନୁହେଁ, ଛାତ୍ର ଓ କର୍ମଚାରୀମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଗୁରୁଜୀ ଖବର ନେଉଥିଲେ। କାହାର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଠିକ୍ ନଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ତାଙ୍କୁ ଭେଟିବା ପାଇଁ ଯାଉଥିଲେ। ତାଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଔଷଧୋପଚାର ଠିକ୍ ଭାବରେ ହେଉଛି କି ନାହିଁ, ସେଥିପ୍ରତି ଧ୍ୟାନ ଦେଉଥିଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ନିଜର ଲୋକ ଥିଲେ।
ତାଙ୍କ ସହିତ ରହୁଥିବା ସମୟରେ କେବେ ବି ଏପରି ଲାଗୁନଥିଲା ଯେ ସେ ଏତେ ବଡ଼ ସଂଗଠନର ପ୍ରମୁଖ ଅଟନ୍ତି। ତାଙ୍କର ବ୍ୟବହାର ଯୋଗୁଁ ସେ ସମସ୍ତଙ୍କର ନିଜର ଲୋକ ହୋଇଥିଲେ।